RkBlog

Hardware, programming and astronomy tutorials and reviews.

Wybieramy teleskop do astrofotografii planetarnej

Wybieramy Teleskop

Co to jest teleskop?

Troch臋 mo偶e przewrotne pytanie. Ale tak bardzo og贸lnie 鈥 co to jest teleskop? Jest to co艣 w rodzaju du偶ej, bardziej z艂o偶onej lupy. Teleskop pozwala nam uzyskiwa膰 znacznie wi臋ksze powi臋kszenia, jak i zbiera znacznie wi臋cej 艣wiat艂a pozwalaj膮c zobaczy膰 ciemne obiekty na nocnym niebie.

Teleskop zbiera 艣wiat艂o i kieruje je do wyci膮gu 鈥 urz膮dzenia s艂u偶膮cego do ustawiania ostro艣ci. W wyci膮gu umieszczamy okular lub kamer臋. Okular s艂u偶y do obserwacji wizualnych. Patrzymy przez niego i widzimy obraz (jak w mikroskopie, czy patrz膮c przez wizjer w drzwiach itp.). Wyci膮g podnosi lub opuszcza okular pozwalaj膮c ustawi膰 ostro艣膰.

Co czyni teleskop dobrym?

Chc膮c fotografowa膰 planety potrzebujemy do艣膰 du偶y teleskop. W przypadku Ksi臋偶yca prostsze, ale dobrej jako艣ci zdj臋cia w mniejszej skali zapewni膮 tak偶e mniejsze teleskopy. Dlaczego rozmiar ma znaczenie? Od 艣rednicy teleskopu (lustra, soczewki) zale偶y jego zdolno艣膰 rozdzielcza 鈥 zdolno艣膰 do pokazywania coraz mniejszych szczeg贸艂贸w (stosowania coraz wi臋kszych powi臋ksze艅).

Teleskop o 艣rednicy 80 mm pozwoli na maksymalne powi臋kszenie z okularem oko艂o 160 razy (regu艂a 2 razy 艣rednica). Teleskop 200 mm teoretycznie pozwoli na oko艂o 400-krotne powi臋kszenie. S膮 to tylko dane teoretyczne. Im wi臋ksze powi臋kszenie tym lepsze warunki do obserwacji musimy mie膰 by obraz przy takim powi臋kszeniu by艂 dobry i stabilny. Nale偶y uwa偶a膰 na og艂oszenia (np. na Allegro), gdzie sprzedawcy potrafi膮 nagina膰 prawd臋 i sprzedawa膰 ma艂e zabawkowe teleskopiki przekrzykuj膮c si臋 na powi臋kszenia np. 600x czy 1000x. To jest nierealne.

Wraz z maksymalnym powi臋kszeniem ro艣nie zdolno艣膰 rozdzielcza teleskopu. Najmniejsze teleskopy z jakimi mo偶na ju偶 w miar臋 dobrze fotografowa膰 planety maj膮 艣rednic臋 (apertur臋) powy偶ej 100 mm. Dobry detal i wi臋ksze rozmiary to 8鈥 calowe teleskopy (200 mm apertury). Wi臋ksze teleskopy pozwalaj膮 na znacznie wi臋cej 鈥 ale trzeba mie膰 troch臋 do艣wiadczenia by wykorzysta膰 ich potencja艂.

Ja swoje przygody z planetami zaczyna艂em od 6鈥 calowego (150 mm) teleskopu Newtona. P贸藕niej by艂 8, 11 i 14 calowy teleskop konstrukcji Schmidta-Cassegraina. Wraz ze wzrostem rozmiaru teleskopu mog艂em fotografowa膰 w coraz to wi臋kszej rozdzielczo艣ci, lecz ros艂y te偶 wymagania 鈥 np. dla monta偶u, na kt贸rym teleskop by艂 zawieszony, czy d艂u偶szy czas ch艂odzenia... ale zanim zaczn臋 opisywa膰 wszystkie te problemy przyjrzyjmy si臋 dost臋pnych w sklepach teleskopom.

Praktycznie wszystkie masowo produkowane teleskopy pochodz膮 z Chin. Markowe teleskopy b臋d膮 wysokiej jako艣ci 鈥 na tyle wysokiej 偶e nie powinni艣my mie膰 偶adnych problem贸w z jako艣ci膮 w czasie fotografowania planet. Popularne marki teleskop贸w to SkyWatcher, Celestron, Meade i GSO. Te znajdziemy w sklepach ze sprz臋tem astronomicznym.

Konstrukcje teleskop贸w

Teleskopy mog膮 mie膰 r贸偶n膮 konstrukcj臋. Mog膮 to by膰 refraktory z艂o偶one z soczewek, czy Newtony wykonane ze specjalnych luster. Ka偶da konstrukcja ma swoje wady i zalety. Oto przegl膮d teleskop贸w jakie znajdziemy w sklepach ze sprz臋tem astronomicznym. Nie b臋d臋 si臋 zag艂臋bia艂 w szczeg贸艂y optyki i ich konstrukcji, porusz臋 tylko ich przydatno艣膰 w fotografii Uk艂adu S艂onecznego.

Refraktory

Refraktor, luneta czy te偶 teleskop soczewkowy sk艂ada si臋 z grupy soczewek, kt贸re skupiaj膮 padaj膮ce na nie 艣wiat艂o i kieruj膮 w stron臋 wyci膮gu 鈥 na okular umo偶liwiaj膮cy obserwacje wizualne, czy na powierzchni臋 kamery w przypadku fotografii.

Schemat budowy refraktora

Schemat budowy refraktora

http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Refractor.svg&filetimestamp=20060925145847

Obiektyw refraktora apochromatycznego z艂o偶ony z trzech soczewek

Obiektyw refraktora apochromatycznego z艂o偶ony z trzech soczewek

W astronomii powszechnie dost臋pne s膮 refraktory achromatyczne i apochromatyczne. Achromaty s膮 tanimi teleskopami, kt贸re cechuj膮 si臋 aberracj膮 chromatyczn膮 鈥 kieruj膮c teleskop na jasny obiekt, kraw臋d藕 zauwa偶ymy niebiesk膮, czy niebiesko-czerwon膮 obw贸dk臋. Szk艂o soczewek achromatycznych ogniskuje (ostrzy) poszczeg贸lne pasma 艣wiat艂a w nieco innym miejscu, przez co, gdy np. obraz jest wyostrzony wzgl臋dem barwy zielonej to niebieska i czerwona b臋d膮 ju偶 nieco rozostrzone. Jest to w艂a艣nie aberracja chromatyczna.

Ze wzgl臋du na t膮 wad臋 refraktory achromatyczne rzadko kiedy stosowane s膮 w fotografowaniu planet, czy Ksi臋偶yca. Trudno tak偶e wykona膰 du偶e soczewki 鈥 a du偶e 艣rednice potrzebne s膮 w fotografii planet. Mimo to niedu偶e refraktory achromatyczne mo偶na wykorzysta膰 w fotografii np. Ksi臋偶yca, czy S艂o艅ca w w膮skich pasmach 鈥 zak艂adamy filtr przepuszczaj膮cy tylko w膮ski wycinek 艣wiat艂a. Dzi臋ki temu nie ma problemu z aberracj膮 chromatyczn膮. Nie jest to jednak cz臋sto stosowane rozwi膮zanie.

Dost臋pne s膮 tak偶e refraktory apochromatyczne, lub ED. W takich refraktorach zastosowano szk艂o o niskim wsp贸艂czynniku dyspersji zapewniaj膮cym mniejsz膮 aberracj臋 chromatyczn膮. Tr贸jelementowe refraktory apochromatyczne s膮 ju偶 od niej praktycznie wolne. Wiele takich teleskop贸w jest wykorzystywanych w astrofotografii g艂臋bokiego nieba, czy te偶 czasami jako teleobiektywy w fotografii dziennej. Zapewniaj膮 dobre odwzorowanie kolor贸w i dobr膮 jako艣膰 pola. Niestety s膮 drogie i tak jak w przypadku refraktor贸w achromatycznych trudno wykona膰 refraktor o du偶ej 艣rednicy.

Refraktor ED/APO jest dobrym wyborem dla os贸b zainteresowanych ma艂ym, wszechstronnym i mobilnym teleskopem do r贸偶nych zastosowa艅 (fotografia dzienna, fotografia Ksi臋偶yca, S艂o艅ca, czy tak偶e fotografia g艂臋bokiego nieba). Nie s膮 to teleskopy dedykowane do fotografii planet, cho膰 鈥瀙rosta鈥 fotografia planet tak偶e jest mo偶liwa (w ma艂ej skali).

65 mm refraktor apochromatyczny przygotowany do nocnej fotografii

65 mm refraktor apochromatyczny przygotowany do nocnej fotografii

Teleskopy Newtona

Teleskop Newtona zalicza si臋 do teleskop贸w zwierciadlanych 鈥 wykorzystuje on dwa lustra zamiast soczewek. Lustro g艂贸wne skupia padaj膮ce na nie 艣wiat艂o i kieruje je na ma艂e lustro wt贸rne, kt贸re odbija je w kierunku wyci膮gu teleskopu 鈥 do okularu, czy na powierzchni臋 matrycy kamery.

Schemat budowy teleskopu Newtona

Schemat budowy teleskopu Newtona

http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Teleskop_Newtona.svg&filetimestamp=20060925145900

Teleskopy Newtona dost臋pne s膮 w r贸偶nych rozmiarach. Teleskopy o 艣rednicy 400 mm czy nawet wi臋kszej to nie problem. Nie wyst臋puje w nich te偶 aberracja chromatyczna. Wielu do艣wiadczonych fotograf贸w planet u偶ywa w艂a艣nie takich du偶ych Newton贸w. Niestety du偶a 艣rednica idzie w parze z bardzo du偶ymi wymiarami tuby. Typowy teleskop Newtona o 艣rednicy 400 mm b臋dzie mia艂 tub臋 o d艂ugo艣ci prawie dw贸ch metr贸w i wa偶y膰 b臋dzie oko艂o 30kg. Zawsze jednak mo偶na zadowoli膰 si臋 mniejszym teleskopem 鈥 kr贸tszym i l偶ejszym.

Teleskopy tej konstrukcji s膮 najta艅sze (dla danej 艣rednicy) i s膮 produkowane przez wiele firm, dzi臋ki czemu mamy szeroki wyb贸r je偶eli chodzi o wymiary i jako艣膰. S膮 popularne w fotografii nocnego nieba, jednak wymaga膰 mog膮 zwi臋kszonych wydatk贸w 鈥 na solidny monta偶 utrzymuj膮cy teleskop, czy nawet obserwatorium os艂aniaj膮ce najwi臋ksze Newtony przed wiatrem.

Jednym z popularniejszych modeli jest teleskop Newtona o 艣rednicy 150 mm i ogniskowej 750 mm (150/750). Firma SkyWatcher oferuje tak膮 tub臋 w zestawie z monta偶em EQ3-2 za oko艂o 1200 PLN. Po dokupieniu potrzebnych akcesori贸w za sumarycznie oko艂o 1500 PLN mo偶emy otrzyma膰 pierwszy zestaw do fotografii planet, Ksi臋偶yca, czy S艂o艅ca. 艢rednica 150 mm pozwala ju偶 fotografowa膰 planety ze spor膮 ilo艣ci膮 szczeg贸艂贸w.

Teleskop Newtona 150/750 na monta偶u EQ3-2 jest pierwszym teleskopem dla wielu os贸b.

Teleskop Newtona 150/750 na monta偶u EQ3-2 jest pierwszym teleskopem dla wielu os贸b.

Teleskopy Newtona na monta偶u Dobsona

O monta偶ach szczeg贸艂owo napisz臋 w nast臋pnym rozdziale. Teraz wspomn臋 o jednym z nich 鈥 monta偶u Dobsona. Jest to prosty 鈥瀖onta偶鈥 na kt贸rym zawieszono teleskop Newtona. Dzi臋ki prostej konstrukcji monta偶 taki jest tani i bardzo popularny w艣r贸d obserwator贸w wizualnych. Monta偶 ten to rodzaj skrzyni, kt贸ra umo偶liwia obracanie teleskopu na boki i do g贸ry, w d贸艂. Na potrzebny obserwacji wizualnych taki obs艂ugiwany r臋cznie monta偶 jest wystarczaj膮cy, lecz na potrzeby fotografii potrzebujemy monta偶 z nap臋dem potrafi膮cy 艣ledzi膰 cel. Je偶eli interesuje Ciebie taki teleskop na monta偶u Dobsona musisz bra膰 pod uwag臋 jego ograniczenia (i spos贸b u偶ytkowania). Na balkonie Dobson z du偶ym Newtonem si臋 nie zmie艣ci. Taki zestaw obserwacyjny wymaga troch臋 przestrzeni.

W sklepach mo偶na znale藕膰 te偶 Dobsony z nap臋dami, czy tzw. platformy paralaktyczne zapewniaj膮ce nap臋d Dobsonom. Niekt贸rzy fotograficy planet u偶ywaj膮 tych zmotoryzowanych wersji, lecz nie jest to obecnie powszechne. Korzy艣ci膮 jest niska cena. Powieszenie 16鈥 Newtona na typowym monta偶u paralaktycznym wymaga艂oby naprawd臋 solidnego monta偶 za bardzo du偶e pieni膮dze. Ci kt贸rzy opanowali precyzyjne 艣ledzenie planety Dobsonem na platformie, czy za pomoc膮 wbudowanych nap臋d贸w mog膮 sporo zaoszcz臋dzi膰 (wymaga to jednak wielu test贸w, pr贸b).

Kolimacja teleskopu

U偶ywaj膮c teleskop spotkamy si臋 z czym艣 takim jak 鈥瀔olimacja teleskopu鈥. Newtony, czy katadioptryki wymagaj膮 od czasu do czasu przeprowadzenia kolimacji 鈥 poprawienia ustawie艅 luster wzgl臋dem siebie. Teleskop dzia艂a najlepiej, gdy lustra s膮 poprawnie ustawione wzgl臋dem siebie 鈥 tak by np. lustro g艂贸wne odbija艂o 艣wiat艂o idealnie w punkt na lustrze wt贸rnym, a to idealnie w okular, kamer臋.

Kolimacja polega (w zale偶no艣ci od konstrukcji teleskopu) na delikatnym poluzowaniu lub dokr臋ceniu 艣rub kolimacyjnych. Ka偶dy teleskop ma swoj膮 instrukcj臋 kolimacji. W przypadku teleskopu Newtona do ustawienia s膮 艣ruby kolimacyjne lustra g艂贸wnego i lustra wt贸rnego. Nie jest to wcale skomplikowane. Dost臋pne s膮 laserowe, czy 鈥瀘ptyczne鈥 kolimatory. Wk艂adamy okular do wyci膮gu, w艂膮czamy laser i obserwujemy jego kropk臋 na lustrze g艂贸wnym. Reguluj膮c 艣ruby kolimacyjne lustra wt贸rnego ustawiamy go tak by plamka lasera trafia艂a w 艣rodek lustra g艂贸wnego (zazwyczaj zaznaczonego kropk膮). Nast臋pnie regulujemy 艣ruby lustra g艂贸wnego tak by promie艅 lasera powr贸ci艂 do kolimatora i pojawi艂 si臋 po艣rodku jego tarczy. Tak skolimowany teleskop jest gotowy do u偶ycia.

Utrata kolimacji pojawia si臋 z czasem, w czasie u偶ytkowania teleskopu (zmiany s膮 bardzo ma艂e, ale dla teleskopu ma to spore znacznie). Tak偶e cz臋ste transportowanie teleskop贸w mo偶e przy艣pieszy膰 utrat臋 idealnej kolimacji teleskopu. Nie nale偶y si臋 tego obawia膰. W razie w膮tpliwo艣ci pytaj do艣wiadczonych astro-mi艂o艣nik贸w.

Teleskopy katadioptryczne

W kategorii teleskop贸w katadioptrycznych znajdziemy wiele konstrukcji o mieszanej budowie. Najpopularniejsze to teleskop Maksutova-Cassegraina i Schmidta-Cassegraina. Obie konstrukcje s膮 popularne i 艂atwo dost臋pne na runku. Teleskopy te posiadaj膮 dwa lustra (tak jak Newtony) oraz szklany korektor (menisk Maksutowa, czy p艂yt臋 korekcyjn膮 Schmidta). W odr贸偶nieniu od Newton贸w s膮 to bardzo zwarte, kompaktowe konstrukcje.

Maksutowy ze wzgl臋du na gruby menisk dost臋pne s膮 w rozmiarach od 127 do 180, 200 mm. Znajdziemy te偶 mniejsze, ale nie s膮 to zbyt efektywne konstrukcje (ze wzgl臋du na bardzo ma艂膮 jak na nie 艣rednic臋). Model 127 mm jest bardzo popularny. Mimo niewielkiej 艣rednicy jest to bardzo udana konstrukcja o niedu偶ych wymiarach i bardzo dobrej jako艣ci obrazu 鈥 wiele os贸b lubi obserwowa膰 Ksi臋偶yc, czy planety za pomoc膮 tego teleskopu. Wielu te偶 stawia swoje pierwsze kroki w fotografii planet w艂a艣nie z takim teleskopem. W przypadku wi臋kszych modeli, szczeg贸lnie tych 180 i 200 mm pojawia si臋 problem sporej wagi i d艂ugiego czasu ch艂odzenia teleskopu. Przy tych 艣rednicach do gry wchodz膮 teleskopy Schmidta-Cassegraina.

Teleskopy Schmidta-Cassegraina, w skr贸cie SCT s膮 nieco kr贸tsze od Maksutow贸w i posiadaj膮 p艂yt臋 korekcyjn膮 Schmidta, kt贸ra jest cienka, dzi臋ki czemu 艂atwo wykona膰 bardzo du偶e teleskopy tej konstrukcji. Najpopularniejszy jest chyba 8 calowy (200 mm 艣rednicy) model. Model 6鈥 (150 mm) jest ju偶 na granicy efektywno艣ci (mniejsze teleskopy SCT s膮 mniej efektywnie ni偶 np. odpowiadaj膮ce im Maki). Dost臋pne s膮 tak偶e wi臋ksze wersje a偶 po 14鈥 (355 mm 艣rednicy!), czy 16鈥 (400 mm). Wielu topowych fotograf贸w planet korzysta w艂a艣nie z SCT 14鈥. Mimo tak du偶ej 艣rednicy tuba wa偶y oko艂o 20 kg, a d艂ugo艣膰 to zaledwie 70-80 cm (a nie prawie dwa metry jak w przypadku Newtona).

Oba teleskopy to konstrukcje zamkni臋te 鈥 korektor, czy menisk umieszczone s膮 na przedzie teleskopu zamykaj膮c tym samym ich wn臋trze. Zalet膮 jest to 偶e lustra wewn膮trz si臋 nie brudz膮, wad膮 natomiast znacznie d艂u偶szy czas ch艂odzenia si臋 ich wn臋trza. W dzia艂ach po艣wi臋conych akcesoriom i przygotowywaniu teleskop贸w do fotografowania planet po艣wi臋c臋 troch stron w艂a艣nie na opis jak zaprz臋ga膰 te teleskopy do fotografii planet (troch臋 wi臋cej z nimi zachodu ni偶 np. z ma艂ym refraktorem, czy Newtonem).

Kolimacja teleskopu SCT

W przypadku teleskop贸w SCT do kolimacji mamy tylko 艣ruby lustra wt贸rnego. Nie u偶ywamy te偶 laserowych kolimator贸w ze wzgl臋du na odmienn膮 konstrukcj臋 tych teleskop贸w (w skolimowanym SCT promie艅 lasera pada gdzie艣 na boku tarczy, a nie w jej 艣rodku).

Kolimowanie SCT zazwyczaj odbywa si臋 na jasnej gwie藕dzie. Obserwujemy rozostrzony obraz za pomoc膮 okularu lub kamery i regulujemy 艣ruby kolimacyjne. W skolimowanym teleskopie rozostrzony obraz gwiazdy b臋dzie wygl膮da艂 jak gruby symetryczny okr膮g z ciemnym 艣rodkiem. Przy braku kolimacji okr膮g zostanie rozci膮gni臋ty w jedn膮 stron臋. By poprawi膰 kolimacj臋 musimy dokr臋ci膰 lub odkr臋ci膰 jedn膮 z trzech 艣rub kolimacyjnych rozmieszczonych po bokach obudowy lustra wt贸rnego (w ekstremalnych przypadkach korekty mog膮 wymaga膰 dwie 艣ruby).

Przes艂aniamy r臋k膮 prz贸d teleskopu i obserwujemy gdzie na okr臋gu pojawi si臋 cie艅 naszej r臋ki. Ustawiamy r臋k臋 tak by pokrywa艂a si臋 z przew臋偶onym miejscem rozostrzonej gwiazdy. Gdy j膮 ustawimy b臋dzie ona wskazywa艂a 艣rub臋 do korekty. Je偶eli r臋ka wskazuje 艣rub臋 znajduj膮c膮 si臋 na przeciwleg艂ym ko艅cu obudowy lustra wt贸rnego 鈥 kr臋cimy odwrotnie do ruchu wskaz贸wek zegara. Je偶eli 艣ruba znajduje si臋 na przyleg艂ym ko艅cu 鈥 kr臋cimy zgodnie z ruchem wskaz贸wek zegara. Korekty powinny by膰 minimalne, u艂amek pe艂nego obrotu i nigdy nic na si艂臋!

Przes艂oni臋cie r臋k膮 przodu teleskopu widzimy jako przyciemnienie fragmentu rozostrzonego obrazu gwiazdy.

Przes艂oni臋cie r臋k膮 przodu teleskopu widzimy jako przyciemnienie fragmentu rozostrzonego obrazu gwiazdy.

Instrukcja kolimacji SCT

Instrukcja kolimacji SCT

http://home.comcast.net/~astrophoto/Articles/Collimation.htm

Teleskopy SCT wymagaj膮 zazwyczaj cz臋stszej kolimacji ni偶 teleskopy Newtona, szczeg贸lnie gdy cz臋sto tub臋 przenosimy, przewozimy. Przed rozpocz臋ciem obserwacji wystarczy sprawdzi膰 na gwie藕dzie stan kolimacji. Minimalne odst臋pstwo mo偶na jeszcze przepu艣ci膰, ale ka偶de wi臋ksze odchylenie niekorzystnie wp艂ynie na obraz, mo偶e nawet uniemo偶liwi膰 poprawne wyostrzenie obrazu.

Trzy 艣ruby kolimacyjne z ty艂u lustra wt贸rnego teleskopu SCT

Trzy 艣ruby kolimacyjne z ty艂u lustra wt贸rnego teleskopu SCT

Ch艂odzenie teleskopu

Wspomnia艂em o ch艂odzeniu teleskop贸w. Mo偶e to by膰 troch臋 dziwne dla pocz膮tkuj膮cych mi艂o艣nik贸w nocnego nieba. Dlaczego teleskop musi by膰 wych艂odzony? Ot贸偶 niewych艂odzony teleskop powoduje 偶e powstaj膮 w nim pr膮dy powietrza 鈥 gor膮ce powietrze unosi si臋 w g贸r臋. Takie zawirowania wok贸艂 niewych艂odzonych luster, czy soczewek skutecznie psuj膮 obraz.

Obserwowana niewych艂odzonym teleskopem planeta by艂aby praktycznie ci膮gle rozmywana w jednym kierunku. Oczywi艣cie psuje to ca艂膮 przyjemno艣膰 z obserwacji, czy pr贸b fotografii. Na rozostrzonej gwie藕dzie takie pr膮dy powietrza mog膮 ujawni膰 si臋 jako ciemna linia przebiegaj膮ca przez ca艂y obraz rozostrzonej gwiazdy.

Pr膮d powietrza niewych艂odzonego SCT widoczny na obrazie rozostrzonej gwiazdy.

Pr膮d powietrza niewych艂odzonego SCT widoczny na obrazie rozostrzonej gwiazdy.

Z tego powodu teleskopy wystawia si臋 do wych艂odzenia nawet na 2-3 godziny przed rozpocz臋ciem obserwacji. Im wi臋kszy teleskop tym d艂u偶ej si臋 ch艂odzi. Zamkni臋te SCT i Maki tak偶e ch艂odz膮 si臋 d艂u偶ej. Czasami, gdy temperatura spada do艣膰 szybko niekt贸re teleskopy mog膮 nigdy si臋 nie wych艂odzi膰 鈥 nie b臋d膮 nad膮偶a膰 za spadkiem temperatury. Ratunkiem mog膮 by膰 wentylatory wspomagaj膮ce ch艂odzenie, ale o tym napisz臋 przy okazji przegl膮du akcesori贸w.

Roszenie teleskop贸w

W przypadku refraktor贸w, Mak贸w, czy SCT na samym przedzie teleskopu mamy du偶膮 szklan膮 powierzchni臋. Przy du偶ej wilgotno艣ci powietrza powierzchnie te mog膮 pokry膰 si臋 ros膮. Niszczy to jako艣膰 obrazu. 呕eby temu przeciwdzia艂a膰 mo偶na stosowa膰 odro艣niki, czyli nasuwane na prz贸d teleskopu 鈥瀗osy鈥 wykonane z elastycznego materia艂u. Bardziej zaawansowane systemy stosuj膮 s艂abe grza艂ki przeciwdzia艂aj膮ce roszeniu si臋 ogrzewanych element贸w.

Teleskop SCT

Teleskop SCT bez i z za艂o偶onym odro艣nikiem ograniczaj膮cym roszenie p艂yty korekcyjnej teleskopu

Teleskop SCT bez i z za艂o偶onym odro艣nikiem ograniczaj膮cym roszenie p艂yty korekcyjnej teleskopu

Je偶eli w Twojej okolicy do艣膰 cz臋sto wyst臋puje mg艂a, czy te偶 wieczory s膮 wilgotne ze spor膮 ilo艣ci膮 rosy to stosowanie wspomnianych Mak贸w, czy SCT mo偶e by膰 do艣膰 uci膮偶liwe. Newtony te偶 mog膮 ulec zaroszeniu, ale zazwyczaj wytrzymuj膮 d艂u偶ej ni偶 konstrukcje z wystawionymi powierzchniami.

Teleskopy s艂oneczne

Jest to grupa refraktor贸w o specjalnej konstrukcji. Posiadaj膮 one wbudowane filtry blokuj膮ce ca艂e pasmo 艣wiat艂a widzialnego i podczerwieni za wyj膮tkiem bardzo w膮skiego pasma s艂u偶膮cego do obserwacji zjawisk na S艂o艅cu. Stosuje si臋 zazwyczaj pasmo 鈥濰-alpha鈥 oraz rzadziej 鈥濳-line鈥 (鈥濩aK鈥). Teleskopy s艂oneczne H-alpha jako jedyne pozwalaj膮 podziwia膰 protuberancje, flary, filamenty czy pochodnie na powierzchni fotosfery S艂o艅ca. Niestety by by艂y one widoczne potrzebne s膮 bardzo w膮skie filtry 鈥 a to drastycznie podnosi cen臋. Za najmniejsze 35-40 mm teleskopy zap艂acimy oko艂o 3000 PLN. Wi臋ksze teleskopy to tysi膮ce z艂otych. Widok i zdj臋cia z takich teleskop贸w s膮 jednak jedyne w swoim rodzaju i przyci膮gaj膮 wielu astro-mi艂o艣nik贸w.

Teleskop s艂oneczny Lunt 35 skierowany na S艂o艅ce

Teleskop s艂oneczny Lunt 35 skierowany na S艂o艅ce

Fotografii S艂o艅ca po艣wi臋ci艂em w dalszej cz臋艣ci Ksi膮偶ki oddzielny rozdzia艂. Jako 偶e przy fotografii, czy obserwacji S艂o艅ca nale偶y zachowa膰 szczeg贸ln膮 ostro偶no艣膰 i nale偶y stosowa膰 specjalne filtry 鈥 przeczytaj go dobrze zanim spr贸bujesz sfotografowa膰 nasz膮 dzienn膮 gwiazd臋. TO NIE 呕ARTY. Bezpo艣rednia lub niew艂a艣ciwa obserwacja S艂o艅ca mo偶e doprowadzi膰 do utraty wzroku, czy zniszczenia kamery.

Trudne poj臋cia 鈥 o teleskopach na powa偶nie

Istnieje szereg parametr贸w opisuj膮cych teleskop. Dokonuj膮c zakup贸w za niema艂e pieni膮ce, czy doskonal膮c warsztat nocnego fotografa trzeba o nich nieco wiedzie膰, tak by dokona膰 w艂a艣ciwych wybor贸w.

Obstrukcja teleskopu wyra偶ana jest w procentowym zas艂oni臋ciu lustra g艂贸wnego przez lustro wt贸rne. Obstrukcj臋 posiadaj膮 wszystkie typowe teleskopy z dwoma lustrami 鈥 Newtony, SCT, Maki itd. Dla przyk艂adu teleskop o lustrze g艂贸wnym o 艣rednicy 200 mm i lustrze wt贸rnym 100 mm b臋dzie mia艂 50% obstrukcji (liczonej po 艣rednicy). Im wi臋ksza obstrukcja tym s艂abiej teleskop sprawuje si臋 w fotografowaniu planet, czy Ksi臋偶yca 鈥 spada kontrast. Obstrukcj臋 na poziomie 50-40% maj膮 teleskopy konstrukcji Ritchey-Chretien i tych si臋 praktycznie nie stosuje do fotografowania planet. Teleskopy SCT maj膮 oko艂o 30% obstrukcj臋 i j膮 mo偶na przyj膮膰 za g贸rn膮 granic臋. Newtony, Maki maj膮 zazwyczaj nieco ni偶sz膮 obstrukcj臋.

Z apertur膮 ju偶 si臋 spotkali艣my 鈥 to 艣rednica czynna teleskopu (艣rednica obiektywu refraktora, 艣rednica lustra g艂贸wnego). Zazwyczaj podawana jest w calach. Teleskopy planetarne potrzebuj膮 jej jak najwi臋cej. 5-6 calowe teleskopy ju偶 co艣 ciekawego poka偶膮 na zdj臋ciach, lecz od mniej wi臋cej 8鈥 zaczyna si臋 naprawd臋 wyczynowa fotografia planet. Po艣r贸d masowo produkowanych teleskop贸w limitem jest 14 cali 鈥 355 mm 艣rednicy (SCT 14鈥).

Im wi臋ksza apertura tym wi臋ksza zdolno艣膰 rozdzielcza teleskopu 鈥 zdolno艣膰 do ukazywania coraz mniejszego szczeg贸艂u (detalu).

Ogniskowa teleskopu to w uproszczeniu odleg艂o艣膰 od g艂贸wnego elementy optycznego do 鈥瀘gniska鈥 - miejsca, w kt贸rym uzyskujemy obraz (w wyci膮gu). Ogniskowa bywa bardzo r贸偶na. Wszystko zale偶y od konstrukcji, czy rozmiaru teleskopu. Sama ogniskowa nie jest znacz膮cym parametrem w fotografii. Dopiero w po艂膮czeniu z apertur膮 staje si臋 wa偶nym czynnikiem. W obserwacjach wizualnych pozwala okre艣li膰 powi臋kszenie uzyskiwane z okularem o danej ogniskowej. Podziel ogniskow膮 teleskopu przez ogniskow膮 okularu a uzyska膰 warto艣膰 powi臋kszenia.

艢wiat艂osi艂a to w艂a艣nie stosunek ogniskowej do apertury. Teleskopy SCT zazwyczaj maj膮 艣wiat艂osi艂臋 f/10. Oznacza to i偶 ogniskowa w tych teleskopach jest 10 razy wi臋ksza od 艣rednicy lustra g艂贸wnego. Mo偶na to zapisa膰 jako 200/2000 mm (艣rednica lustra, ogniskowa). Ogniskow膮 (a tym samym 艣wiat艂osi艂臋) mo偶emy zmienia膰 za pomoc膮 soczewek Barlowa (zwi臋kszaj膮) lub reduktor贸w. Dla ka偶dego uk艂adu kamera-teleskop istnieje optymalna 艣wiat艂osi艂a przy kt贸rej kamera teoretycznie rejestruje obraz na maksymalnej zdolno艣ci rozdzielczej teleskopu. Jedna z teorii 鈥 kryterium Nyquista zak艂ada optymaln膮 艣wiat艂osi艂臋 jako stosunek rozmiaru piksela podzielonego przez 0,275 (w uproszczeniu wzoru). Za rozmiar piksela przyjmuje si臋 albo d艂ugo艣膰 jego boku albo d艂ugo艣膰 przek膮tnej. Jest to warto艣膰 teoretyczna i zazwyczaj przy sprzyjaj膮cej pogodzie stosuje si臋 wi臋ksze warto艣ci 艣wiat艂osi艂y ni偶 wychodzi to z teorii. Znaczne przekroczenie optymalnej 艣wiat艂osi艂y nie da 偶adnego przyrostu rejestrowanych szczeg贸艂贸w. Pogorszy za to znacznie jako艣膰 obrazu. Do optymalnej 艣wiat艂osi艂y wr贸c臋 w rozdziale dotycz膮cym kamer.

艢wiat艂osi艂a opisuje tak偶e nieco sam teleskop. Po pierwsze wysoka 艣wiat艂osi艂a to np. f/5 a niska to f/10. Odwrotnie ni偶 by mog艂y wskazywa膰 na to liczby. Wysokie 艣wiat艂osi艂y s膮 porz膮dane w fotografii g艂臋bokiego nieba, czy w obiektywach lustrzanek. Zapewniaj膮 one bardzo jasny obraz (kosztem zastosowania kr贸tkiej ogniskowej). W fotografii planet liczy si臋 rozdzielczo艣膰 i teleskop nie musi mie膰 wysokiej 艣wiat艂osi艂y (a je偶eli j膮 ma to ogniskow膮 zwi臋ksza si臋 soczewk膮 Barlowa). Im ja艣niejszy teleskop tym musi by膰 wykonany bardziej precyzyjnie. Na wysokich 艣wiat艂osi艂ach wzrasta wra偶liwo艣膰 na wady optyki i konstrukcji (np. ugi臋cia, nieosiowo艣膰), niedok艂adno艣膰 kolimacji itp. Tak偶e im ja艣niejszy teleskop, tym mniejszy jest zakres ostro艣ci obrazu. W ciemnych teleskopach 艂atwiej precyzyjnie wyostrzy膰 obraz za pomoc膮 np. wyci膮gu, gdy偶 obraz jest ostry w znacznie d艂u偶szym obszarze. Mimo to da si臋 wyostrzy膰 nawet Newtony o 艣wiat艂osile f/4.

Pozosta艂e konstrukcje

Konstrukcji teleskop贸w jest znacznie wi臋cej. Do tej pory przedstawi艂em tylko te najbardziej popularne. W sklepach, czy na gie艂dach znale藕膰 mo偶emy czasami natrafi膰 tak偶e na inne konstrukcje takiego:

  • Ritchey-Chretien : s膮 to popularne astrografy do zaawansowanej fotografii g艂臋bokiego nieba (mg艂awic, galaktyk itp.). Teleskopy RC sk艂adaj膮 si臋 z dw贸ch hiperbolicznych luster i daj膮 du偶e p艂askie pole potrzebne w fotografii tego typu. Niestety do fotografii planet nadaj膮 si臋 gorzej ze wzgl臋du na bardzo du偶膮 obstrukcj臋 (lustro wt贸rne jest znacznie wi臋ksze ni偶 np. w teleskopach SCT). Najpospolitsze teleskopy tej konstrukcji robi obecnie firma GSO (wyst臋puj膮 tak偶e pod markami takimi jak AstroTech, Revelation itp.).

Teleskop RC

Teleskop RC

6 calowy teleskop konstrukcji Ritchey-Chretien jest do艣膰 podobny wymiarami do teleskopu SCT. Ma jednak lustro wt贸rne zamocowane na paj膮ku i jest ono znacznie wi臋ksze.

6 calowy teleskop konstrukcji Ritchey-Chretien jest do艣膰 podobny wymiarami do teleskopu SCT. Ma jednak lustro wt贸rne zamocowane na paj膮ku i jest ono znacznie wi臋ksze.

  • Maksutow-Newton i Schmidt-Newton: Te konstrukcje to po艂膮czenie menisku Maksutowa, czy p艂yty korekcyjnej Schmidta z teleskopem Newtona. Mak-Newtony oferuj膮 bardzo dobrze skorygowane pole, kosztem obecno艣ci du偶ego i do艣膰 ci臋偶kiego menisku. Schmidt-Newtony maj膮 tylko nieco lepiej skorygowane pole od przeci臋tnego Newtona, ale za to lustro wt贸rne osadzone jest na korektorze. Brak paj膮ka oznacza brak spajk贸w na fotografiach g艂臋bokiego Nieba. Obie konstrukcje nadaj膮 si臋 do fotografowania planet, czy Ksi臋偶yca. Nie s膮 zbyt popularne ze wzgl臋du na np. cen臋, wag臋, czy 艂atwe roszenie p艂yty, menisku umieszczonej na przedzie tuby. Teleskopy Schmidt-Newton produkuje firma Meade. Mak-Newtony oferuje SkyWatcher, Bresser-Messier, a tak偶e z g贸rnej p贸艂ki 鈥 firma Intes.

  • Dall-Kirkham , Cassegrain: tych konstrukcji nie znajdziemy w sklepie. Mo偶na je jednak zam贸wi膰 w firmach produkuj膮cych teleskopy na zlecenie. Skorygowane teleskopy Dall-Kirkhama s膮 stosowane w astrogotografii g艂臋bokiego nieba jako profesjonalne astrografy. Klasyczne konstrukcje bez dodatkowej korekcji pola mog膮 by膰 stosowane w astrofotografii planetarnej. Zalet膮 klasycznych konstrukcji DK i Cassagraina jest ich du偶a 鈥瀍fektywno艣膰鈥 w wersjach 鈥瀙lanetarnych鈥. Nie problem zbudowa膰 taki teleskop o cz臋sto optymalnej do planet 艣wiat艂osile rz臋du f/20-25. Tak 鈥瀋iemne鈥 teleskopy maj膮 ma艂e lustra wt贸rne (ni偶sza obstrukcja), jak i s膮 mniej wra偶liwe na b艂臋dy kolimacji, czy te偶 maj膮 znacznie wi臋kszy zakres ostro艣ci. Niestety teleskopy wykonywane na zlecenie s膮 znacznie dro偶sze od tych produkowanych masowo. Z tego powodu trudno spotka膰 fotografa pos艂uguj膮cego si臋 takim teleskopem.

Co wi臋c wybra膰?

Przed chwil膮 przedstawi艂em najbardziej popularne i najbardziej ciekawe opcje w艣r贸d teleskop贸w jakie mo偶emy wykorzysta膰 do fotografowania S艂o艅ca, Ksi臋偶yca, czy planet. Co wi臋c wybra膰? Nie ma na to pytania gotowej odpowiedzi. Zale偶y to od Twoich potrzeb, bud偶etu, czy rozmiar贸w miejsca, z kt贸rego prowadzi膰 b臋dziesz obserwacje.

  • Je偶eli chcesz ma艂y wszechstronny teleskop, teleobiektyw mo偶esz wybra膰 refraktor, najlepiej apochromatyczny. Nie jest to najlepszy sprz臋t do planet, ale za to jest bardzo wszechstronny. Mo偶na zabra膰 go na wycieczk臋, na wakacje i u偶ywa膰 zar贸wno w dzie艅 jak i w nocy.

  • Druga opcja w przypadku mobilno艣ci to ma艂y mak 127 mm. Ten teleskop te偶 mo偶e by膰 z powodzeniem u偶ywany w dzie艅, lecz nie da on du偶ych i szerokich p贸l widzenia (d艂uga ogniskowa 鈥 du偶e powi臋kszenie i ma艂e pole widzenia).

  • Je偶eli ci膮gnie Ciebie nocne niebo i chcesz mie膰 mobilne obserwatorium jak i teleskop do fotografii Uk艂adu S艂onecznego dobrym, cho膰 nie tanim wyborem b臋dzie SCT 8鈥 (200 mm).

  • Je偶eli masz du偶y ogr贸dek, du偶y balkon, albo obserwatorium pokusi膰 si臋 mo偶na na teleskop Newtona na odpowiednio solidnym monta偶u. Do obserwacji wizualnych 鈥瀢 ogr贸dku鈥, lub gdzie艣 w terenie mo偶na u偶y膰 Newtona na popularnym prostym monta偶u Dobsona.

  • Trzeba jeszcze uwzgl臋dni膰 rozmiary i wag臋 monta偶u, na jakim 鈥瀙owieszony鈥 b臋dzie teleskop. Mobilne zestawy nie mog膮 u偶ywa膰 du偶ych i ci臋偶kich monta偶y. O monta偶ach w kolejnym rozdziale.

RkBlog

[Ksi膮偶ka] Astrofotografia planetarna, 4 February 2021, Piotr Mali艅ski

Comment article